Verslag van de vergadering van 3 november 2026 (2026/2027 nr. 07)
Status: ongecorrigeerd
Aanvang: 14.30 uur
Een verslag met de status "ongecorrigeerd" is niet voor citaten en er kan geen recht aan ontleend worden.
Mevrouw Van Aelst-den Uijl i (SP):
Dank, voorzitter. Laat ook ik allereerst beginnen met complimenten aan de indieners. Een initiatiefwet is heel veel werk, voor jullie en voor de medewerkers. Dat is zeker een compliment waard.
Laat ik vervolgens beginnen met een persoonlijke noot. Dit weekend deelde ik in het kader van deze wet een filmpje op de socials, waarin ik vertelde over de impact van ivf en hoe wij als SP in deze wet zitten. Ik deelde dat ons zoontje Julius, inmiddels bijna negen weken oud, met ivf tot stand kwam, en ik zodoende weet hoe pijnlijk en zwaar ivf kan zijn. Vele vrouwen deelden in reactie op dit filmpje hun eigen ervaring, hun verdriet, hun stress en hun uiteindelijke gezinsuitbreiding. Al deze vrouwen deelden hoe belangrijk het voor hen was dat vrouwen na hen minder leed hoeven te hebben en hoe belangrijk zij het vonden dat ivf effectiever zou worden.
Voorzitter. Bij dit wetsvoorstel spreken wij over veel wetenschappelijke mogelijkheden, medische technieken en de beschermwaardigheid van embryo's. Het is een ingewikkeld en gevoelig onderwerp, dat raakt aan fundamentele vragen over het begin van leven, maar ook aan heel veel persoonlijke ervaringen, overtuigingen en emoties. Voor veel mensen is dit geen abstracte discussies, maar iets wat hen direct raakt. Daarom willen wij als SP vandaag graag stilstaan bij de mensen om wie het uiteindelijk gaat, bij het voorkomen van leed en bij het helpen in vervulling gaan van hun droom, hun kinderwens. Uiteindelijk zit achter elk ivf-traject een vrouw, een wensouder, met een vaak diepgewortelde kinderwens. Deze mensen hopen op een zwangerschap en zitten soms jarenlang in onzekerheid.
Voor vrouwen kan zo'n traject lichamelijk en emotioneel zwaar zijn, met hormoonbehandelingen, zeer intieme en nare controles, een bijzonder pijnlijke en matig verdoofde eicelpunctie en telkens opnieuw de spanning of het nu wel gelukt is of niet. Als een behandeling mislukt, brengt dat heel veel verdriet en teleurstelling met zich mee. Het beheerst jarenlang de agenda en het leven van vele wensouders en vooral van vele vrouwen. Juist daarom ziet de SP kansen in dit wetsvoorstel. Onderzoek naar de vroege ontwikkeling van embryo's kan mogelijk bijdragen aan effectievere vruchtbaarheidsbehandelingen. Misschien kunnen vrouwen in de toekomst daardoor minder van deze belastende ingrepen ondergaan, worden meer zwangerschappen uiteindelijk succesvol en zijn er minder embryo's nodig om tot een succesvolle zwangerschap te komen.
Daarover heb ik twee vragen aan de initiatiefnemers. Welke concrete verbeteringen in ivf-behandelingen achten zij op basis van de huidige wetenschappelijke kennis mogelijk? Is er wetenschappelijk gezien aanleiding om te verwachten dat effectievere behandelingen uiteindelijk ook kunnen betekenen dat er minder embryo's nodig zijn om te komen tot een succesvolle zwangerschap?
Voorzitter. De Wereldgezondheidsorganisatie maakte in november 2025 bekend dat wereldwijd ongeveer een op de zes mensen op enig moment in zijn of haar leven met onvruchtbaarheid te maken krijgt. Een op de zes: dat zijn ontzettend veel mensen. Laten we eerlijk zijn: niet iedereen heeft een kinderwens. Maar voor degenen die die wel hebben, kan onvruchtbaarheid een enorme impact hebben op hun leven. Daarom benadrukt de Wereldgezondheidsorganisatie ook het belang van toegankelijke en betaalbare vruchtbaarheidszorg.
In Nederland worden onder voorwaarden maximaal drie ivf-pogingen, drie puncties en alle terugplaatsingen daarna, per succesvolle zwangerschap vergoed. Daarna kunnen wensouders voor hun volgende pogingen duizenden euro's zelf betalen, vaak in Nederland of in België. Dit geld heeft natuurlijk niet iedereen. Zo wordt het krijgen van een kind een economisch vraagstuk: kun je het betalen? Daarom vraag ik de minister hoe ervoor wordt gezorgd dat nieuwe, bewezen effectieve vruchtbaarheidsbehandelingen die eventueel uit dit onderzoek voortkomen voor iedereen toegankelijk en betaalbaar blijven, ongeacht het inkomen. Daarnaast is het belangrijk dat vrouwen en wensouders bij nieuwe behandelingen goed worden geïnformeerd over de mogelijkheden, de risico's en de onzekerheden. Hoe wil de minister waarborgen dat zij daarbij voldoende voorlichting en begeleiding krijgen, ook met aandacht voor hun mentale welzijn?
Voorzitter. Dat brengt mij bij mijn zorgen over de commercialisering. Nederland kent een grotendeels niet-commerciële vruchtbaarheidszorg. Wat ons betreft is dat iets wat we moeten koesteren. Tegelijkertijd zijn private financiering en samenwerking met commerciële partijen op dit moment toegestaan. In onze schriftelijke vragen hebben wij aandacht gevraagd voor de bescherming tegen deze commerciële invloed. De regering en de initiatiefnemers wijzen op de bestaande wettelijke waarborgen, maar wat als dit onderzoeksveld over tien of twintig jaar verandert en commerciële partijen wel een grotere rol krijgen? Ook moeten we oog houden voor ongewenste commerciële toepassingen van Nederlands onderzoek in het buitenland. Daarom vraag ik de minister of zij kan toezeggen te blijven bewaken dat commerciële belangen niet leidend worden bij embryo-onderzoek en de toepassing en resultaten daarvan. Is zij bereid om tijdig aanvullende maatregelen te nemen als het publieke, niet-commerciële karakter van het onderzoek onder druk komt te staan? Wij overwegen een motie op dit punt.
Voorzitter. Zoals u van de SP gewend bent, kijken wij ook graag naar de samenhang van verschillende beleidsterreinen en thema's. Wij vragen ons af of de minister en de initiatiefnemers met ons zien dat dit wetsvoorstel mogelijk kosten in de zorg helpt besparen, omdat vruchtbaarheidstrajecten potentieel effectiever worden en er daardoor minder behandelingen nodig zijn. Zijn er cijfers beschikbaar, zo vragen wij ons af, over hoeveel vrouwen psychische hulp nodig hebben als gevolg van hun vruchtbaarheidsbehandelingen? Zijn er cijfers beschikbaar over uitval van vrouwen in het arbeidsproces door onder andere deze psychische stress bij vruchtbaarheidsbehandelingen? Deelt de minister met de SP dat het ook hierom wenselijk is dat er onderzoek wordt gedaan naar een effectievere vruchtbaarheidsbehandeling?
Voorzitter, tot slot. Uit de jaarverslagen van de CCMO, die onderzoeksvoorstellen zorgvuldig en onafhankelijk moet beoordelen, blijkt dat de werkdruk hoog is. De regering verwacht voorlopig weinig extra werk door het wetsvoorstel, maar het kan niet worden uitgesloten dat dit op de langere termijn zal veranderen. Kan de minister toezeggen dat de CCMO ook in de toekomst voldoende capaciteit, deskundigheid en financiële middelen heeft en zo nodig tijdig de beschikking krijgt over extra middelen? Heeft de IGJ voldoende middelen beschikbaar om na de enorme bezuinigingen die nu op de rol staan haar taken alsnog uit te voeren?
Voorzitter. U hoort aan mijn bijdrage dat de SP vooralsnog positief is, omdat dit wetsvoorstel kansen biedt om vrouwen minder belastende behandelingen te laten ondergaan, om wensouders verdriet en onzekerheid te besparen en om meer mensen te helpen hun kinderwens te vervullen. Maar deze vooruitgang moet voor iedereen toegankelijk zijn en blijven. Het onderzoek moet zorgvuldig plaatsvinden. Commerciële belangen mogen niet de overhand krijgen, want medische vooruitgang moet ten dienste staan van mensen, en niet van de markt.
Dank u wel.
De voorzitter:
O, u heeft nog een vraag van de heer De Vries.
Mevrouw Van Aelst-den Uijl (SP):
Dat is wel erg op de valreep, hoor. Ik was al bijna weer op mijn zitplaats!
De heer De Vries i (SGP):
Misschien ligt die erg voor de hand, want het betoog dat collega Van Aelst hield, lijkt natuurlijk in allerlei opzichten op dat van mevrouw Perin-Gopie. Ik heb dus bijna dezelfde uitnodiging aan haar. Nadat ze heel veel gezegd heeft over de waarde van het wetenschappelijk onderzoek ten behoeve van wat vrouwen nu allemaal nog aan lasten moeten dragen — opnieuw, ik heb geen benul van die ervaring, maar ik kan me er een vage voorstelling van maken — zou u misschien ook iets willen zeggen over wat het mag kosten? Wat is het prijskaartje dat aan het doen van dat soort onderzoeken hangt? We hebben van verschillende kanten al gehoord wat het prijskaartje zou kunnen zijn. Hoe is uw afweging daarin?
Mevrouw Van Aelst-den Uijl (SP):
Deels is mijn antwoord vergelijkbaar met het antwoord van mevrouw Perin-Gopie. Maar als je een stapje dieper gaat, is de vraag misschien ook hoeveel levens er niet zullen zijn als dit onderzoek niet plaatsvindt. Hoeveel vruchtbaarheidsbehandelingen zullen onsuccesvol zijn wanneer het onderzoek niet plaatsheeft? Dat is voor ons ook echt een vraagstuk. Je weet niet of dit gaat leiden tot succesvollere behandelingen, maar ook daarvoor geldt: heeft dat toekomstige leven niet ook recht op een bestaan? Dat heeft het niet als we dit onderzoek niet doen.
Ik denk dat er straks ook nog best wel wat aandacht zal zijn — ik had het er met de VVD over — voor de vraag of het embryo dat hiervoor wordt gecreëerd levensvatbaar is. Ik heb foto's van Julius in zijn eerste vier dagen voordat hij werd teruggeplaatst. Ik kan met zekerheid zeggen: dat lijkt niet op een baby in een petrischaal. Dat zijn cellen. Die hadden het niet overleefd als ze niet in mij geplaatst waren. Voor ons is dat dus wel onderdeel van de afweging. Het eitje zou uiteindelijk afsterven in het vrouwelijk lichaam, net als een vrij grote hoeveelheid restzaadcellen van een man die per jaar ook niet tot een succesvolle zwangerschap leiden. Dit ethische bezwaar is daardoor voor ons minder aanwezig, maar ik heb er alle begrip voor dat dat voor de SGP aanwezig is.
De heer De Vries (SGP):
Dat antwoord kan ik begrijpen. Het gaat inderdaad over de mogelijkheid dat er veel nieuwe levens geschapen kunnen worden die er anders niet zouden zijn. Maar dat is natuurlijk niet zeker. Er is wel zekerheid dat de embryo's die je moet aanmaken voor het onderzoek mensen zijn die tot stand zijn gekomen en wier leven beëindigd moet worden. Het is dus toch niet helemaal vergelijkbaar, denk ik. Bent u dat met mij eens?
Mevrouw Van Aelst-den Uijl (SP):
Nee, dat ben ik niet eens met de SGP. Dat heeft er ook mee te maken dat het leven niet per se beëindigd wordt. Het wordt niet teruggeplaatst, dus groeit het niet verder. Er vindt geen actieve doding van de cellen plaats. Wij zien dat dus niet op dezelfde manier, maar nogmaals, ik heb er wel alle begrip voor dat dat voor de heer De Vries anders is.
De voorzitter:
De heer De Vries, tot slot.
De heer De Vries (SGP):
Ik zie niet zo goed hoe het reëel is dat die onderzoeken zouden kunnen leiden tot het overleven van dat testembryo en dat het teruggeplaatst zou kunnen worden. Ik denk dus dat het toch wel echt in bijna alle gevallen zal gaan om het beëindigen van het leven van het embryo, omdat die onderzoeken anders niet gedaan kunnen worden. Maar goed, ik kwam in ieder geval in de stukken niet tegen dat het embryo zou kunnen overleven en weer teruggeplaatst zou kunnen worden. Dat is, denk ik, een fictieve situatie.
Mevrouw Van Aelst-den Uijl (SP):
Dat is correct. De embryo's worden ook niet teruggeplaatst. Het kan in de toekomst wel leiden tot andere embryo's die wél tot een succesvolle zwangerschap leiden en die dat anders mogelijk niet zouden doen. Dat is uiteindelijk wat ons betreft leven dat er anders niet geweest zou zijn.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Nicolaï. Hij spreekt namens de Partij voor de Dieren.