Verslag van de vergadering van 3 november 2026 (2026/2027 nr. 07)
Status: ongecorrigeerd
Aanvang: 11.19 uur
Een verslag met de status "ongecorrigeerd" is niet voor citaten en er kan geen recht aan ontleend worden.
De heer De Vries i (SGP):
Dank, voorzitter. Ik wil beginnen met het bedanken van de heer Van Gurp voor de mooie, integere manier waarop hij de toon voor het debat gezet heeft. Dit is inderdaad iets wat ons raakt en waar verschillende posities mogelijk zijn, die ook allemaal verdedigbaar zijn. Wat ik zal proberen, is de overwegingen van de SGP transparant maken.
Voorzitter. De hamvraag van vandaag is die naar de aard en status van een embryo. Het antwoord op die vraag bepaalt namelijk in hoge mate wat je met een embryo wel en niet mag doen. In de Bijbel vinden we een schrijver van een psalm die terugblikt op zijn eigen prilste begin, toen hij nog maar een embryo was. Hij zegt dan, sprekend tegen God: u hebt mij in de schoot van mijn moeder geweven, uw ogen hebben mijn ongevormd begin gezien. Hij weet zich door God gewild en geweven, ook toen hij nog niet de vorm had die hij nu heeft. Deze visie op een embryo is bepalend voor de manier waarop onze fractie vandaag het initiatiefwetsvoorstel om het verbod op embryokweek ten behoeve van wetenschappelijk onderzoek te schrappen, tegemoet treedt.
Dat er vanaf de samensmelting van een menselijke zaadcel en een menselijke eicel sprake is van menselijk leven met een uniek DNA, is nauwelijks omstreden. Wat omstreden is, is de vraag of er sprake is van een mens met alle beschermwaardigheid die in allerlei bepalingen aan het mens-zijn verbonden wordt. Is het feit dat de vorm van een embryo in een vroeg stadium nog niet die van een baby is een reden om te zeggen dat er geen sprake is van een mens? Dat kan nauwelijks het geval zijn. Er zijn heel wat mensen die geboren worden met een vorm die afwijkt van die van een standaardmens met twee armen, benen enzovoorts. Is er dan geen sprake van een mens? Natuurlijk wel.
Is bewustzijn of pijnervaring dan bepalend? Dat zou betekenen dat mensen die in een diepe coma raken plotseling ophouden mens te zijn. Ook dat is niet houdbaar. Is bepalend of het embryo zich in de moederschoot bevindt of op een experimenteertafel? Mensen verplaatsen zich voortdurend en blijven niettemin mens. Ook dat kan het dus niet zijn. De term "embryo" is dus niet bedoeld om aan te geven of er sprake is van een mens of niet, maar om aan te geven in welk stadium van ontwikkeling zich een mens bevindt. De term is in die zin van dezelfde aard als termen als baby, kleuter, peuter, puber, volwassene, bejaarde.
Voorzitter. Vervolgens moet de vraag gesteld worden naar de beschermwaardigheid van de mens. Hierover spreken diverse breed ervaren overeenkomsten zich uit. Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens zegt in artikel 2 dat het recht van eenieder op leven wordt beschermd door de wet. Er worden aan die "eenieder" geen eisen gesteld van bewustzijn, uiterlijke vorm of stadium van ontwikkeling. Ook de vraag of die "eenieder" in staat is voor zijn of haar rechten op te komen, is niet aan de orde. Het is goed verdedigbaar dat deze beschermwaardigheid juist in deze bepalingen is opgenomen voor de kwetsbaren, die niet zelf voor die rechten kunnen opkomen.
Nu heeft het Europees Hof voor de Rechten van de Mens geen uitspraak willen doen over de vraag of er bij een embryo sprake is van een persoon die recht heeft op de bescherming van leven overeenkomstig dat artikel. Het hof heeft dat bewust overgelaten aan de lidstaten om te bepalen wanneer het recht op leven begint. Lidstaten kunnen daar in hun nationale wetgeving een eigen afweging in maken. Het artikel op artikel 2 is derhalve niet doorslaggevend, maar ook niet uitgesloten. De SGP huldigt daarom de positie dat de regering en de initiatiefnemers er eveneens van uit zouden moeten gaan dat het embryo onder de bescherming moet vallen van artikel 2. Van een toenemend recht op levensbescherming van vroege naar latere stadia van ontwikkeling kan wat de SGP betreft ook geen sprake zijn, want er is geen grond voor. Er is hier sprake van een continue ontwikkeling van menselijk leven, waarbij er geen natuurlijke momenten zijn aan te wijzen waarop knopjes omgaan van "nu nog net geen mens" naar "nu wel een mens", van "nog niet beschermwaardig" naar "nu wel wat meer beschermwaardig". Ook de initiatiefnemers kunnen zulke momenten niet aanwijzen. Het concept van toenemende beschermwaardigheid is in zijn uitwerking dus uitermate arbitrair.
Voorzitter. Het zal u inmiddels duidelijk zijn dat onze fractie de overtuiging is toegedaan dat wij bij een embryo, ook wanneer zich dat op de experimenteertafel bevindt, te maken hebben met een mens in ontwikkeling, zoals wij dat allemaal zijn, en dat een mens zonder gradaties beschermwaardig geacht moet worden.
Nu worden er op dit moment al embryo's gebruikt voor onderzoek. Zij waren noodzakelijk om bij in-vitrofertilisatie ervoor te zorgen dat één embryo zou mogen uitgroeien om als baby geboren te worden. Nu vinden ook bij eenmaal geboren mensen experimenten plaats ten behoeve van de medische wetenschap. Omdat het om mensen gaat, zijn er wel allerlei restricties verbonden aan het type experiment dat gedaan mag worden. Ook bij een embryo hebben we het wat ons betreft dus over een mens. Dat betekent dat ook in dat geval niet alles aan experimenten kan worden toegestaan. Zo is het aanpassen van het erfelijk DNA van een embryo, zogeheten kiembaanmodificatie, verboden. In diverse Europese landen is zelfs het onderzoek met restembryo's nog verboden.
Voorzitter. Onze fractie erkent het potentiële belang van wetenschappelijk onderzoek naar embryo's en constateert dat de wens achter het wetsvoorstel beschikbaarheid van embryo's in een zo vroeg mogelijk stadium is, met name de eerste dagen van het bestaan van een embryo. Overigens is er nog best discussie over de vraag hoe groot het belang eigenlijk is. Die discussie moet wat ons betreft zeker een rol spelen in de afweging die gemaakt moet worden tussen de mogelijkheid dat veel mensen gebaat zullen zijn bij dit soort onderzoek tegenover het morele prijskaartje dat aan deze onderzoeken hangt. Op dit moment weerspiegelt de wetgeving nog dat embryo's aanmaken met geen ander doel dan ermee te experimenteren en ze vervolgens te vernietigen, moreel niet verantwoord is. Onze fractie ziet vooralsnog geen gegronde argumenten om van dat standpunt af te wijken.
Voorzitter. De Twentse filosoof Hans Achterhuis heeft ervoor gewaarschuwd dat we in ons streven naar volledige beheersing van de werkelijkheid — "utopiedenken", noemt hij dat — in de weg van de geleidelijkheid bereid zijn steeds hogere morele prijskaartjes te accepteren voor het nastreven van zo'n ideale wereld. Dat is wat mij betreft precies wat er nu gebeurt. We hebben al de stap gemaakt om te experimenteren met embryo's die gemaakt waren met het doel om kinderen voort te brengen. Nu gaan we nog een stap verder en willen we embryo's maken die dat op zich lovenswaardige doel om echtparen aan kinderen te helpen, niet eens dienen.
Voorzitter. Zo'n ontwikkeling zou zich ook kunnen aftekenen in het soort van experimenten dat met een embryo mag plaatsvinden. De initiatiefnemer laat zich daar nauwelijks over uit. Het lijkt erop dat de beoordeling daarover geheel wordt overgelaten aan de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek. Eigenlijk wordt de wetgever op dit punt dus gevraagd om een soort blanco cheque te ondertekenen. Zeker omdat bij de aanvaarding van het initiatiefwetsvoorstel nieuw onderzoek mogelijk wordt waarvoor nog geen restricties zijn, vreest onze fractie dat ook hier morele grenzen worden overgestoken ten behoeve van de wetenschap.
Voorzitter. Ik kom nu tot mijn vragen aan de initiatiefnemers en de minister. Zijn de initiatiefnemers het met onze fractie eens dat we bij een embryo vanaf de conceptie te maken hebben met menselijk leven, omdat het uit een menselijke zaadcel en eicel ontstaan is? Hoe zien de initiatiefnemers en de minister in hun adviserende rol de verenigbaarheid van het wetsvoorstel met bepalingen zoals artikel 2 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, gegeven het feit dat hier zonder restrictie gesproken wordt over mensen als beschermwaardig? Is het terecht om embryo's beschermwaardigheid te onthouden omdat ze juridisch gezien niet onder deze bepaling vallen?
Als de initiatiefnemers uitgaan van de gedachte van toenemende beschermwaardigheid van menselijk leven, met toenemende stadia van ontwikkeling, waarop baseren zij dat dan, gegeven het feit dat er van een volkomen continue ontwikkeling sprake is? Op grond van welke argumenten menen de initiatiefnemers dat de wetenschappelijke waarde van het onderzoek met embryo's in het prilste stadium opweegt tegen de morele bezwaren tegen het kweken en vervolgens vernietigen van embryo's? Erkennen de initiatiefnemers dat er al onderzoeksmethoden in ontwikkeling zijn die op z'n minst de wetenschappelijke behoefte aan experimenteren op embryo's in een vroeg stadium van ontwikkeling minder zwaar in de schaal laten wegen, zodat de balans nog verder zoek raakt?
Onze fractie ziet uit naar de beantwoording van deze vragen.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer De Vries. Voordat u van de katheder af gaat: ik zie dat de heer Nicolaï van de Partij voor de Dieren een vraag voor u heeft.
De heer Nicolaï i (PvdD):
Ik sluit aan bij de eerste vraag van de heer De Vries en eigenlijk ook het begin van zijn betoog. De stelling is dat zodra er een embryo is, dat menselijk leven is. Nou hebben we vreselijke erfelijke ziektes: taaislijmziekte, maar ook andere ziektes. Om te voorkomen dat er een kind wordt geboren met die ziekte, wordt er embryoselectie toegepast. Dat betekent dat er een aantal embryo's zijn en er een embryo wordt uitgekozen waar, zal ik maar zeggen, niet de erfelijke ziekte in wordt doorgegeven. Het is goed dat de mensen thuis even weten hoe de partij van de heer De Vries daartegenover staat.
De heer De Vries (SGP):
Onze opvatting is dat ook in gevallen waarin sprake is van een heel ernstige ziekte, nog steeds sprake is van menselijk leven dat beschermwaardig is. Natuurlijk zijn die ziektes heel ernstig en brengen die heel veel leed met zich mee. Dat is ook de motivatie achter al dit soort wetenschappelijk onderzoek. Onze fractie erkent ten volle dat het heel waardevol is om te proberen te onderzoeken hoe je dat soort ziektes kunt voorkomen en natuurlijk zeker ook hoe je ze kunt behandelen, maar dat is in een veel later stadium. Het staat dus buiten kijf dat dit soort ziektes heel erg zijn en dat je wat je eraan kunt doen om die te voorkomen, vooral moet doen. Maar niet tegen elk prijskaartje. Dat is wat ik probeer duidelijk te maken. Dat selecteren is wat ons betreft ook al heel problematisch, want elk leven is leven. Ik weet ook voorbeelden van mensen die heel ernstig ziek waren en niettemin een leven hebben geleefd dat vol was van, in mijn geval, de dankbaarheid aan God. De mensen die ik gesproken heb, zagen dat dus echt als een heel problematisch leven, maar toch een leven dat het waard is geweest om geleefd te worden.
De heer Nicolaï (PvdD):
Even voor alle duidelijkheid, want het is een heel verhaal van de heer De Vries. Ik begrijp dat hij eigenlijk zegt: wij zijn tegen zo'n selectie van een niet door die erfelijke ziekte belast embryo; het kind moet gewoon geboren worden. Heb ik het goed begrepen?
De heer De Vries (SGP):
Ja, dat klopt.
De heer Nicolaï (PvdD):
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer De Vries. U sprak namens de SGP. Dan zijn we nu toe aan de heer Baumgarten van de fractie van JA21. Aan u het woord.