Verslag van de vergadering van 3 november 2026 (2026/2027 nr. 07)
Status: ongecorrigeerd
Aanvang: 10.57 uur
Een verslag met de status "ongecorrigeerd" is niet voor citaten en er kan geen recht aan ontleend worden.
Mevrouw Bezaan i (PVV):
Dank voor het woord, voorzitter. Om maar met de deur in huis te vallen: dit wetsvoorstel vraagt deze Kamer in te stemmen met iets wat mijn fractie moreel verwerpelijk vindt: menselijk leven maken met maar één doel, namelijk het onderzoeken en het daarna vernietigen. Het verbod daarop staat al meer dan twintig jaar in de Embryowet. Daar is al eerder aan gerefereerd. Deze Kamer heeft die grens in 2002 mede vastgesteld. Het is nu aan ons om deze grens te bewaken.
De indieners noemen dat verbod tijdelijk. Dat klopt: de wetgever bedoelde het in 2002 als tijdelijk. Maar dat een grens ooit als tijdelijk was bedoeld, betekent niet dat die moet verdwijnen. Dat de techniek een grens inhaalt, is geen reden om die grens los te laten. Juist dan moet de wetgever laten zien wie de richting bepaalt: de wet of wat technisch mogelijk is.
Wat er op het spel staat, maakte mijn fractiegenoot in de Tweede Kamer helder: met dit voorstel worden embryo's van hoge kwaliteit gemaakt die in principe gebruikt hadden kunnen worden bij een ivf-behandeling, maar worden deze embryo's louter en alleen gemaakt voor wetenschappelijk onderzoek om ze na maximaal veertien dagen te vernietigen. Hij vroeg welke bescherming dat leven dan nog geniet. Het eerlijke antwoord is: alleen in naam. Dat was in de Tweede Kamer zo en dat is in deze Kamer niet anders. Laat ik het concreet maken. In een laboratorium wordt een eicel bevrucht, er ontstaat een embryo, nieuw beginnend menselijk leven, een embryo van goede kwaliteit met de potentie om een kind te worden, maar niemand heeft een kinderwens bij dit embryo en het wordt nooit teruggeplaatst. Het wordt gekweekt, bekeken en misschien genetisch aangepast en uiterlijk op dag veertien wordt het vernietigd. Vanaf het eerste moment stond vast hoe dit zou aflopen. Dezelfde hand die dit leven maakt, vernietigt het ook. Dat is de nieuwe realiteit waarover deze Kamer moet beslissen.
Voorzitter. Dit is een moreel keerpunt. Ook nu al worden restembryo's na ivf voor onderzoek gebruikt, maar bij die embryo's was er eerst een kinderwens. Bij de embryo's waar het hier om gaat, is onderzoek het enige doel. Voor het eerst zou de wet dan toestaan dat menselijk leven speciaal wordt gemaakt puur vanwege zijn instrumentele waarde. Embryo's worden dan kweekvlees. Dat woord kies ik bewust en ik sta daarin niet alleen. Het Rathenau Instituut vroeg Nederlanders wat zij ervan vinden. Bijna de helft ziet het speciaal maken van embryo's als iets anders dan het gebruik van restembryo's. Ruim de helft vindt dat embryo's alleen horen te worden gemaakt met als doel voortplanting en sommigen noemen het zonder omwegen massaproductie. Menselijk leven als grondstof, dat is de kern van dit voorstel.
De indieners spreken graag over balans, maar wat is dat voor balans? De Raad van State vroeg om een meer omvattende onderbouwing van de beschermwaardigheid van het embryo. De indieners hebben daarop de toelichting aangevuld, maar hoe fraai je de toelichting ook herschrijft, het fundamentele probleem verdwijnt er niet mee. Dat is geen evenwichtige afweging. Dat is een bewuste keuze. De indieners zeggen zelf uit te gaan van toenemende beschermwaardigheid: hoe verder een embryo zich ontwikkelt, hoe meer bescherming het verdient. Maar volg die redenering dan ook. Het gaat de indieners naar eigen zeggen vooral om de eerste dagen na de bevruchting. Waarom staat dit voorstel dan toe dat deze embryo's veertien dagen worden gekweekt? Juist oudere embryo's, die volgens de indieners zelf meer bescherming verdienen, kunnen zo ook worden gebruikt. De indieners verwijzen naar het CCMO, maar een vaste kortere grens staat nergens in de wet. Waarom leggen de indieners die grens dan niet zelf vast in plaats van het aan het CCMO over te laten?
En de volgende stap ligt al klaar. De Gezondheidsraad adviseert de grens te verschuiven naar 28 dagen. Dat staat niet in dit voorstel, zullen de indieners zeggen. Dat klopt, maar het advies ligt er al en de regering gaat er een maatschappelijke dialoog over organiseren. Een grens die verschuift zodra het de wetenschap uitkomt, is geen grens. Dat is een afspraak tot nader order. Burgers zien dat ook. Van de Nederlanders die tegen verlenging naar 28 dagen zijn, noemt de helft als belangrijkste reden: als deze regels versoepeld worden, wordt het gemakkelijker om daarna nog meer regels te versoepelen. Wie dat wegzet als hellendvlakdrogreden, moet weten dat het Rathenau Instituut zelf concludeert dat deze zorg voor veel Nederlanders wezenlijk is.
De indieners zeggen dat Nederland zonder dit voorstel afhankelijk blijft van onderzoek uit het buitenland, waar commerciële belangen vaak de doorslag geven, en dat het in België en het Verenigd Koninkrijk al mag. Daarmee zeggen zij zelf dat dit onderzoek elders al gebeurt. Waarom moet Nederland dan ook embryo's gaan maken? Omdat wij het zorgvuldiger doen, zeggen de indieners. Maar zorgvuldig vernietigen blijft vernietigen. Ethiek is geen wedstrijd waaraan je meedoet omdat anderen al zijn begonnen.
Laten we ophouden met de gedachte dat dit alleen over betere ivf-kweekvloeistoffen gaat. Lees de antwoorden van de indieners. Zij schrijven dat onderzoeksembryo's genetisch mogen worden aangepast met CRISPR, een techniek waarmee je DNA precies kan knippen en veranderen. Ook kiembaanmodificatie is in beeld: veranderingen in het DNA die worden doorgegeven aan alle volgende generaties. Laboratoriumonderzoek daarnaar sluiten de indieners bewust niet uit en zij bevestigen dat in bepaalde gevallen een embryo mag worden gemaakt dat genetisch gelijk is aan de donor: een gekloond embryo, niet om geboren te worden, maar om te worden onderzocht. We kennen dit patroon: eerst onderzoek, dan veiligheid, dan een debat over toepassing ervan bij mensen. Zo is het altijd gegaan: eerst de grens verleggen, daarna de grens vergeten.
Voorzitter. De PVV hecht aan wetenschap. Absoluut, maar wetenschap is geen heilige koe die alles mag. Wetenschap die beginnend menselijk leven reduceert tot grondstof, is haar morele kompas kwijtgeraakt. De menselijke waardigheid is geen gebruiksartikel; zij is het fundament. Je haalt niet een steen uit het fundament omdat je die goed kunt gebruiken voor de verbouwing.
De Tweede Kamer heeft via de motie-Krul c.s. uitgesproken dat onderzoek met speciaal gekweekte embryo's niet mag als er alternatieven beschikbaar zijn. Voor een deel van het onderzoek bestaan die alternatieven al. Neem stamcellen voor transplantatie. De indieners erkennen zelf dat die meestal ook uit restembryo's kunnen komen of uit iPS-cellen, gewone lichaamscellen die worden teruggeprogrammeerd tot stamcellen zonder dat er een embryo aan te pas komt. Voor dit doel is de wet dus grotendeels overbodig. Waarom dan toch embryo's maken voor iets wat meestal ook zonder kan? Het Rathenau Instituut waarschuwde terecht dat het opheffen van dit verbod kan leiden tot minder inzet op alternatieven. Daarom vroeg diezelfde motie de regering om het onderzoek naar alternatieven langjarig voort te zetten. Ik vraag de minister hoe de regering garandeert dat dit onderzoek niet stilvalt nu het onderzoeksprogramma naar alternatieven in 2027 afloopt, zonder vervolg. Vindt de minister de motie daarmee uitgevoerd?
Voorzitter. Ik heb nog drie vragen aan de indieners. Mijn eerste vraag gaat over de toets. De indieners schrijven dat de CCMO pas toestemming geeft als onomstotelijk is aangetoond dat de kennis niet op een andere manier te krijgen is. In de wet staat echter iets anders, namelijk "redelijkerwijs aannemelijk". Dat is een veel lichtere toets. Welke van de twee geldt? Zijn de indieners bereid hier toe te zeggen dat het "onomstotelijk" is?
Mijn tweede vraag gaat over commercie. De indieners schrijven dat de Embryowet elke vorm van commercieel handelen met embryo's verbiedt. Dat klopt voor het embryo zelf, maar de regering schrijft dat zo'n verbod voor embryonale cellen en afgeleide producten niet bestaat. Op een embryo mag dus geen winst worden gemaakt, maar op wat eruit wordt gehaald wel. De indieners erkennen dat het voorstel geen specifieke uitsluitingsgrond kent voor onderzoek door een private onderneming. Waarom is commercieel onderzoek dan niet gewoon in de wet uitgesloten?
Tot slot heb ik een vraag over klonen. Ik noemde het al: de indieners bevestigen dat een gekloond embryo voor onderzoek tot stand mag worden gebracht. In welke concrete gevallen zien zij dat voor zich? De regering schrijft dat stamcellen uit een gekloonde embryo voor transplantatie als geneesmiddel zouden gelden en dat daar winst op mag worden gemaakt. Vinden de indieners dat aanvaardbaar? Welk experiment met embryo's vinden zij wél onaanvaardbaar, als de wet geen lijst kent van onderzoek dat verboden is?
Voorzitter. Deze wet wordt gebracht als vooruitgang. Wat mijn fractie betreft is het achteruitgang, de instrumentalisering van het begin van een menselijk bestaan. Sommige grenzen zijn er om te blijven. Deze grens hoort daarbij. De PVV heeft in de Tweede Kamer tegen dit wetsvoorstel gestemd. Dat heeft ze niet gedaan uit angst voor de wetenschap, maar uit respect voor het leven. Mijn fractie wacht de antwoorden van de minister en de initiatiefnemers af, maar ik zeg er eerlijk bij dat onze bezwaren principieel zijn. Er is veel nodig om ons over deze grens te krijgen.
Voorzitter, ik dank u voor uw tijd.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Bezaan. U sprak namens de PVV. Dan gaan wij nu door met de heer Walenkamp namens de Fractie-Walenkamp.