De Eerste Kamer debatteerde dinsdag 17 maart met minister Van Weel van Justitie en Veiligheid over een wetsvoorstel waarmee de regering ondermijning van de rechtsstaat door financiering van maatschappelijk organisaties wil tegengaan. De Kamer stemt dinsdag 24 maart over het wetsvoorstel.
Met de zogeheten Wet transparantie en tegengaan ondermijning door maatschappelijke organisaties wil de regering onwenselijke buitenlandse beïnvloeding door middel van ontvangen donaties bij maatschappelijke organisaties in Nederland tegengaan. Deze vorm van financiering kan een risico vormen voor de democratische rechtsstaat.
De Eerste Kamer is het eens met de regering dat ondermijning van de rechtsstaat moet worden tegengegaan. Of dit wetsvoorstel daarvoor het juiste middel is, betwijfelde een deel van de Kamerleden. Zij stelden vooral vragen over de proportionaliteit en uitvoerbaarheid van het wetsvoorstel. Er zijn zorgen of dit middel in redelijke verhouding staat tot het doel.
Zowel burgemeesters als het Openbaar Ministerie (OM) hebben aangegeven dat zij de wet niet goed kunnen uitvoeren en handhaven. Ook vonden de Kamerleden het begrip 'ondermijning' onvoldoende onderbouwd. Voorstanders van het wetsvoorstel waren van mening dat de overheid met dit wetsvoorstel een instrument in handen heeft om tegen te gaan dat geldstromen uit onvrije en antiwesterse landen worden ingezet om de Nederlandse samenleving te ondermijnen.
Met dit wetsvoorstel worden maatschappelijke organisaties verplicht om inzicht te geven in donaties die afkomstig zijn van buiten de Europese Unie of de Europese Economische Ruimte. Ook worden stichtingen verplicht om hun balans en staat van baten en lasten te deponeren bij het handelsregister. Het wetsvoorstel heeft geen betrekking op politieke partijen.
Om buitenlandse beïnvloeding door donaties tegen te gaan, krijgen de burgemeester, het openbaar ministerie en andere specifiek aangewezen overheidsinstanties de bevoegdheid om bij maatschappelijke organisaties - zoals stichtingen, verenigingen, kerkgenootschappen en buitenlandse rechtspersonen - gericht navraag te kunnen doen naar buitenlandse giften. Verder worden stichtingen verplicht om financiële stukken voortaan te deponeren bij het handelsregister. Daarnaast krijgen enkele toezichts- en handhavingsinstanties van de overheid toegang tot de in het handelsregister te deponeren balans en staat van baten en lasten van stichtingen.
GroenLinks-PvdA: Ondermijning onvoldoende begrenst
Senator Veldhoen sprak ook namens de fracties van OPNL en Visseren-Hamakers. Ze had bezwaren bij een aantal punten uit de wet. Zoals de bevoegdheid van de burgemeester om donatiegegevens op te vragen. Dat past niet bij diens bevoegdheid om de openbare orde te handhaven en rekt het begrip te veel op. Een ander bezwaar van Veldhoen is dat tegen een informatieverzoek van de burgemeester geen laagdrempelige bestuursrechtelijke rechtsgang mogelijk is. Bovendien is het centrale begrip 'ondermijning' onvoldoende begrenst, zei Veldhoen. Dit kan volgens haar leiden tot willekeur in de handhaving.
D66: Is wet wel nodig?
Senator Dittrich zei dat D66 het streven naar een weerbare rechtsstaat en het tegengaan van buitenlandse inmenging onderschrijft. Maar hij maakte zich wel zorgen over de wet. Waarom wordt deze administratieve verplichting aan alle maatschappelijke organisaties opgelegd? Ook wordt het recht op privacy geschonden als persoonsgegevens moeten worden doorgegeven zodra burgemeesters die opvragen. Hij wees erop dat er een arsenaal aan bestaande wetgeving is en vroeg waarom dit wetsvoorstel nodig was. Het was een beter plan om een onafhankelijke toezichthouder te hebben. Waarom heeft de regering niet voor die route gekozen?
BBB: Waarom trekt minister wetsvoorstel niet in?
Senator Van Gasteren sprak ook namens Fractie-Van de Sanden. Ook hij was kritisch. De handhaafbaarheid en effectiviteit van de wet zijn niet aangetoond. Het OM en de Vereniging Nederlandse Gemeenten hebben twijfels of het wetsvoorstel uitvoerbaar is. De bevoegdheid om informatie op te vragen kan op gespannen voet staan met grondrechten. Van Gasteren wees op het risico van selectieve toepassing en de brede, vage norm 'ondermijning'. Het is een zwaar middel, waarvan de noodzakelijkheid niet is aangetoond. Waarom trekt minister het wetsvoorstel niet gewoon in?
CDA: Uitkijken voor vermenging rollen burgemeester
Senator Doornhof haalde aan dat dit wetsvoorstel een gevolg is van de parlementaire ondervragingscommissie naar ongewenste beïnvloeding van maatschappelijke en religieuze organisaties in Nederland. Hij zei dat de burgemeester ook wel de 'hoeder van de maatschappelijk veiligheid' wordt genoemd. Bij het toebedelen van burgemeestersbevoegdheden moet we uitkijken voor vermenging met de andere rollen. Inzicht krijgen in buitenlandse donaties heeft niet direct iets te maken met de openbare orde. Doornhof vroeg of de minister erkent dat de expliciete koppeling aan de openbare ordetaak van burgemeesters bij voorbaat problematisch is.
JA21: Goed dat burgemeesters deze bevoegdheid krijgen
Senator Van Bijsterveld sprak ook namens Fractie-Walenkamp. Ook zij ziet de spanning: aan de ene kant belang om ondermijning tegen te gaan, aan de andere kant raken de instrumenten in het wetsvoorstel aan vrijheden die bij een open samenleving horen. Maar, zo zei zij, dit wetsvoorstel geeft de overheid een instrument om tegen te gaan dat geldstromen uit onvrije en antiwesterse landen worden ingezet om hier de samenleving te ondermijnen. Volgens Van Bijsterveld is het lokaal bestuur een cruciale schakel om buitenlandse inmenging tegen te gaan. Het is belangrijk dat burgemeesters beschikken over dit instrument omdat zij de gevolgen van inmenging als eerste zien.
PvdD: Wetsvoorstel schuurt op meerdere punten
Senator Nicolaï, die ook namens Volt sprak, sloot zich aan bij de kritiekpunten van eerdere sprekers. Hij vroeg de minister wat de positie van de burgemeester is in ons staatsbestel. Ook vroeg hij of de minister kon aangeven waarom het wetsvoorstel niet schuurt op door experts aangedragen punten? Nicolaï wees erop dat in de bepaling waarin staat dat per Algemene Maatregel van Bestuur het donatiebedrag verlaagd kan worden, geen beperking is opgenomen. Dat kan dus om een donatie in ieder land, ook Nederland zijn. Dat is in strijd met het recht, aldus Nicolaï.
PVV: Dreiging weegt zwaarder
Volgens senator Bezaan is het wetsvoorstel een gerichte transparantieregel, namelijk een instrument dat alleen wordt ingezet als daarvoor aanleiding is. Daarbij is het belangrijk dat de bevoegdheden alleen doelgericht worden ingezet en dat persoonsgegevens niet verder gedeeld worden dan strikt noodzakelijk. Bezaan heeft begrip voor de bezwaren, maar ze wegen voor de PVV niet op tegen de dreiging. Zonder zicht op waar geld vandaan komt, verliezen we zicht op wie invloed uitoefent op onze samenleving, besloot zij.
50PLUS: Wat voegt wet eigenlijk toe?
Senator Van Rooijen onderschrijft de doelen: zowel ongewenste buitenlandse inmenging als witwasfinanciering tegengaan. Maar, zo zei hij, de bezwaren tegen dit wetsvoorstel zijn ook duidelijk. De bevoegdheid toebedelen aan de burgemeester betekent een ongewenste oprekking van de taak van de burgemeester. Er is volgens Van Rooijen geen relatie met acute openbare ordehandhaving. De neutraliteit van de burgemeester kan bovendien onder druk komen te staan. Daarbij komt dat het OM worstelt met de definitie van het begrip 'ondermijning'. Hij vroeg tot slot wat dit wetsvoorstel eigenlijk echt toevoegt.
ChristenUnie: Niet overtuigd van meerwaarde
Senator Talsma was het eens met doelstelling dat we ongewenste inmenging moeten tegengaan, maar vroeg zich af of het wetsvoorstel wel het juiste middel. Als het gaat om een dreigende inbreuk op de openbare orde, waarom is dat niet in de wettekst opgenomen, vroeg hij. De burgemeestersbevoegdheid staat niet in verhouding tot de Gemeentewet. Daarbij komt dat de burgemeesters zeggen dat ze de bevoegdheid niet nodig hebben. Talsma vroeg de minister om in te gaan op de zeer zware eisen die het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens stelt aan grondrechtenbeperkingen zoals die in het wetsvoorstel zijn opgenomen.
SP: Niet overtuigd
Senator Janssen wees erop dat zowel het OM als de burgemeesters zeggen 'doe ons dit niet aan'. De SP-fractie steunt wel het doel van deze wet als de situatie daarom vraagt, maar is niet overtuigd door dit wetsvoorstel. Het is de bevoegdheid van de burgemeesters die hem het meeste zorgen baart. Hij is er niet van overtuigd om deze taak bij de burgemeester neer te leggen en heeft bedenkingen bij de toepassing van dit wetvoorstel in de praktijk. Janssen vroeg de minister wat er wel zou kunnen worden gedaan om dreigingen aan te pakken in het geval dat het wetsvoorstel het niet haalt in de Eerste Kamer.
SGP: Noodzaak voldoende aangetoond?
Senator Schalk vroeg of met deze wet de juiste balans is gevonden tussen verenigingsvrijheid en beïnvloeding van buitenaf. Waarom de bevoegdheid niet helemaal bij het OM laten en de burgemeester de mogelijkheid geven een signaal te geven aan het OM? Over het stakingsbevel waarmee de overheid een organisatie dwingt om bepaalde activiteiten of werkzaamheden direct stop te zetten, vroeg Schalk of de noodzaak voldoende is aangetoond en of bestaande middelen niet al afdoende zijn. Ook wilde hij weten of voldoende helder is wanneer en onder welke criteria een activiteit als ondermijnend moet worden gezien?
VVD: Wet vult lacune op
Senator Vogels zei dat ongewenste beïnvloeding plaatsvindt in Nederland en daarom is de VVD-fractie positief over het wetsvoorstel. De Kamer moet het doel van het wetsvoorstel niet uit het oog verliezen wanneer ze toetst op rechtmatigheid, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid. Vogels vroeg de minister welke organisaties of personen straks toegang hebben tot de gegevens en hoe dit zich verhoudt tot de Wet open overheid? Het blijft volgens haar mogelijk om in stilte te doneren. Het bestuurlijk middel wordt toegevoegd aan de civiel- en strafrechtelijke middelen. Daar zit de toegevoegde waarde, het vult een lacune op, aldus Vogels.
FVD: Transparantie selectief ingezet
Senator Van den Oetelaar worden de grondrechten met dit wetsvoorstel met voeten getreden. Waarom is deze wet niet ingetrokken? Vorig jaar heeft de Eerste Kamer nog de wet Wet bestuurlijk verbod ondermijnende organisaties verworpen. Hij verwees voor zijn inhoudelijke bezwaar naar de behandeling van die wet. Van den Oetelaar zei dat transparantie als wapen selectief wordt ingezet. Volgens hem creëert het wetsvoorstel geen gelijkheid, maar een glijdende schaal naar censuur via de achterdeur. Hij wilde weten hoe de minister voorkomt dat deze wet wordt gebruikt om ongewenste stemmen in de samenleving aan te pakken.
Fractie-Beukering: Waarom niet meer gerichte wet?
Senator Beukering wees erop dat niemand voorstander is van ondermijning van de democratische rechtsstaat. Het gaat om de juridische kwaliteit van de wet. Hij wees op de vaagheid van de normstelling en de definities. Er mist een afbakening wat precies onder ondermijning wordt verstaan. Hoe wordt voorkomen dat verschillende burgemeesters en andere instanties tot verschillende oordelen komen? Hij vroeg of de uitwerking van de wet niet te breed is geworden en waarom niet is gekozen voor een meer gerichte wet. Wetgeving moet worden beoordeeld op tekst en systematiek. En dan moeten we ons de vraag stellen of we een wet moeten aannemen die vaag is.
Beantwoording minister
Minister Van Weel zei dat er al geruime tijd zorgen bestaan over beïnvloeding van maatschappelijke organisaties in Nederland via geldstromen vanuit het buitenland. Dat kan een risico vormen voor de democratische rechtsstaat. Daarom wil de regering daar gerichter zicht op krijgen en waar nodig kunnen ingrijpen. Het gaat hier dus niet om het aanpakken van de goede doelenorganisaties. Het gaat ook niet om organisaties, nationaal of internationaal, die kritisch zijn op de Nederlandse overheid. Hij is het met de Kamer eens dat er stevige waarborgen nodig zijn. Met de amendementen van de Tweede Kamer ligt er volgens de minister een duidelijk, gekaderd wetsvoorstel.